Schuld, schaamte en scheiding

Iedereen kent wel gevoelens van schuld en schaamte. Het zijn normale gevoelens en ze zijn ook noodzakelijk om goed te functioneren te midden van andere mensen. 

Basale menselijke behoeften

Wij zijn als mensen van nature afhankelijk van en gefocust op hoe anderen ons waarnemen en beoordelen.

Met de kennis kunnen we dan ons gedrag voortdurend aanpassen aan de verwachtingen van anderen. En dat levert sociale erkenning op, status, rangorde in de maatschappij/ in de samenleving. 

Sociale erkenning en verbinding zijn basale menselijke behoeften. Ze zijn van belang zodat we ons goed voelen, dat we opgenomen zijn in de samenleving, erbij horen, ons sociaal gewenst voelen, dat we gezien worden.

Daarom zijn we continu bezig met het interpreteren van onze emoties en onze lichamelijke sensaties in de reactie op onze omgeving. En dat kan zijn:  de fysieke omgeving, temperatuur, vocht, lawaai et cetera. 

Maar ook onze innerlijke omgeving, hoe we ons voelen, of we griep hebben, vormen fysieke sensaties

Of als we graag kinderen willen krijgen en ons daarvoor een maatje zoeken. 

Afwijzing en conflict? Die wil je niet

Dus als mens verlangen we naar verbinding met anderen. Als we ons afgewezen voelen, geïsoleerd of als anderen teleurgesteld in ons zijn, ervaren we dat  als intense bedreiging.

Mensen hebben van nature behoefte aan een stabiele omgang met anderen. Gevoel van erbij horen, een bepaalde status hebben, ook een bepaalde autonomie hebben, ruimte om te leven. En als dat wordt bedreigd krijg je intense emotionele reacties. Die zie je dan weer terug in je denken en gedrag, maar ook in lichamelijke uitingen.

Deze reacties zijn nodig om conflicten met anderen te stoppen en agressie van anderen te verminderen, die als bedreigend worden ervaren. 

Nadeel is, als je voortdurend onderdanig gedrag vertoont om die conflicten te vermijden, er een soort cyclus ontstaat, waarin hoe je naar jezelf kijkt gebaseerd wordt op ideeën van minderwaardigheid en onbekwaamheid. En dat kan weer leiden dat je wanhoop voelt en verslagenheid.

En dat kan weer leiden tot depressieve gevoelens en gedachten. 

Verschillende soorten bedreigingen

Je hebt dus een fysieke dreiging, dat kan leiden tot lichamelijke schade en dissociatieve symptomen, waardoor bewustzijn tijden kan worden onderbroken. Ziekte, extreme pijn ervaring zijn voorbeelden hiervan. 

Maar je hebt ook psychische en sociale bedreigingen. En daardoor krijg je blijvende veranderingen in stemming en denkpatronen.

Zoals schuld en schaamte ervaren. 

Schuld

Misschien ken je het begrip wel ‘survival guilt’ of overlevingsschuld. Het ontstaat vaak na  ernstig ervaren gebeurtenissen.

Dan ga je herinneringen kleuren met kennis uit de uitkomst van de gebeurtenissen. Dus je gaat dan, toen het nog niet gebeurd was, waar je zo door beïnvloed bent, evaluatie  die je toen had, anders kleuren. Zoals dat je jezelf verwijt dat je dingen anders had moeten voorzien.

Je had dingen anders moeten doen. Je gaat dus je eigen rol in wat er gebeurd is, anders evalueren met schuld en je had de nare gebeurtenis moeten voorkomen. 

Je gaat straf aan jezelf geven, dat je zo stom was dat je het niet door had van te voren. Dat je het niet anders hebt aangepakt. Met de bedoeling met deze actie  dat je daarmee dus anders gaat opereren. Ga je dus andere keuzes maken, het anders doen in de toekomst.

En dat helpt ons bij het overleven. Dus het heeft wél een functie. Ook dat je je jezelf slecht voelt en berouw toont.

En dat vergroot dus de kans om opnieuw geaccepteerd te worden door anderen. Dus in plaats van dat je uitgaat van “Ik wil gelijk krijgen”, levert overlevingsschuld op, dat je de ánder gelijk geeft zodat die je weer oké vindt. Dat je weer opgenomen wordt in de groep.

Dus door de conclusie bij jezelf te houden dat jij fout zat, helpt je dat in de verbinding weer met mensen en tot oplossingen te komen zodat je het in de toekomst anders gaat doen. 

Schaamte

Schaamte is een ander verhaal. Als kind heb je al schaamtebesef voordat je een schuldgevoel ontwikkeld hebt.

En dat heeft te maken met de plek in het gezin. Je bent kind, dus je valt onder je ouders. Dus je geeft aan dat je ook de mindere bent en een lagere rang hebt.

En daardoor geef je je over aan degene die de autoriteit heeft. En daardoor voorkom je of reduceer (je signalen van) boosheid bij de ander. Als mensen zich schamen voelen ze zich slecht over zichzelf.

En merken ze dat ze onwaardig zijn, tekortschieten en dat ze waardeloos zijn. Het gaat ook vaak gepaard later met de verwachting dat de ander je dan negatief zal beoordelen. En je wil met schaamte graag ontsnappen aan de situatie en je verbergen.

Ook hebben we schaamte als we geen controle hebben over onze dierlijke impulsen. Zelfs lichaamsfuncties, bijvoorbeeld een scheetje laten of boeren. Of als je je seksueel opgewonden voelt en je wil dat niet laten merken.

Of dat je agressieve impulsen hebt, wraakgevoelens. 

De huid laat ook schaamte zien, want je gaat blozen of je krijgt rode vlekken. 

Als je je vaak schaamt dan ben je kwetsbaar voor angsten, depressie, lage zelfbeoordeling, middelengebruik.

Ook is er een verband tussen strenge en afwijzende ouders in de kindertijd met de ontwikkeling van overmatige schaamte tijdens de pubertijd en volwassenheid. 

Herstel van overmatige schuld en schaamte

Van belang is dat je, als je op  gezonde wijze  schaamte- en schuld opleverende  ervaringen wil verwerken, je goede sociale ondersteuning krijgt in het hier en nu.

Met vrienden, met juiste collega’s. Mensen die om je heen je sociaal waarderen. En daardoor krijg je veerkracht tegen gevoelens van afwijzing.

Zelfacceptatie is hier een belangrijk middel. Dat is belangrijk omdat je dan een breder perspectief krijgt hoe je situaties met anderen evalueert in plaats van alles op jezelf te betrekken, jezelf te devalueren.

Dan merk je dat je prima een meningsverschil met een ander aan kan gaan zonder dat er dreiging van verstoting en verlating is.

Hilde Brettschneider

Retjezelf.nl