Eenzaamheid en scheiding: wat nu?

De scheiding is er. De papieren zijn getekend, de spullen zijn verdeeld, iemand is vertrokken. En dan begint pas het echte werk. Want wat niemand je vertelt: de periode ná de scheiding kan emotioneel nog heviger zijn dan de periode ervoor. Je brein moet nu verwerken wat er gebeurd is. En dat doet het op manieren die je niet altijd begrijpt.

Herkenbare gevoelens

De opluchting die omslaat in paniek

De eerste dagen, soms weken, voel je opluchting. Het is voorbij. De spanning is weg. Je kunt eindelijk ademhalen. Maar dan, vaak zonder waarschuwing, kan die opluchting omslaan in pure paniek. Wat heb ik gedaan? Ik ben nu echt alleen. Wat als dit een vergissing was? Die paniek kan zo intens zijn dat je midden in de nacht met kloppend hart wakker wordt.

Het verlangen naar iemand die je niet meer wilt

Dit is misschien wel het meest verwarrende gevoel. Je weet dat de relatie voorbij is. Je weet dat het niet werkte. Maar je mist die persoon. Misschien niet eens de persoon zoals die werkelijk was, maar de aanwezigheid. Het geluid van iemand anders in huis. De wetenschap dat er iemand is. Je verstand zegt: dit was de juiste keuze. Iets in je lichaam zegt: ik wil terug. Zeker als je niet meer in je vertrouwde huis woont, kun je opeens overvallen worden door een gevoel van intense spijt, ondanks alles.

Hoe je uit elkaar bent gegaan doet ertoe

Ik herinner mij na alle jaren nogal te goed hoe mijn moeder zich voelde toen mijn vader de deur definitief uit was. Ik was erbij, omdat het grillige lot had bepaald dat ik na mijn scheiding tijdelijk bij hen in huis was…Ik was gruwelijk blij dat ik eindelijk mijn vrijheid had, al ging die gepaard met verlies van bijna alles wat ik had. Mijn moeder (ik durf het nu wel te schrijven, nu ze is overleden) wilde niets liever dan dat mijn vader bij haar terug zou komen. Ik was werkelijk alles kwijt, tot en met mijn gezondheid aan toe en toch was ik al met al, ondanks mijn eenzaamheid, heel blij. Zij woonde in het huis dat ze samen hadden, reed nog steeds in haar eigen auto en was ‘alleen maar’ de man kwijt die haar al jaren als voetveeg had behandeld. Haar verdriet was verpletterend. Leed is niet vergelijkbaar.

De kinderen

Kinderen en scheiding, dat is een hoofdstuk apart. Voor kinderen kan het ook een opluchting zijn dat die scheiding er door is. Dat er rust komt. Maar altijd, altijd is een scheiding voor kinderen ellendig. Ongeacht hun leeftijd, ongeacht de geschiedenis van de scheiding. Een ouder heeft hen alleen gelaten. Heeft de gezamenlijke geschiedenis herschreven. Dat slaat een gat in je hart. 

De leegte die fysiek pijn doet

Eenzaamheid na een scheiding is geen abstract gevoel, het zijn geen woorden alleen. Het doet letterlijk pijn. Je voelt het in je borst, in je buik. Het is alsof er een gat zit waar eerst iemand was. Zelfs als die iemand je niet gelukkig maakte, was er tenminste iets. Nu is er niets. En die leegte kan overweldigend zijn.

De angst om nooit meer bij iemand te horen

Het is typisch een tijd waarin onzekerheid kan toeslaan. De gedachte dringt zich op: misschien ben ik gewoon niet gemaakt voor relaties. Misschien ben ik onmogelijk om van te houden. Die angst wordt vaak versterkt door de eenzaamheid. Want in je eenzaamheid heb je tijd om na te denken. En je brein, linksom of rechtsom, kan tot de conclusie komen: het ligt aan mij. 

Schuldloos gescheiden

Ooit stond dat wel in huwelijksadvertenties, lang geleden: schuldloos gescheiden. Natuurlijk zijn er genoeg situaties waarin een van de partijen de ander volledig overvalt met de aankondiging te willen scheiden. Dan kan het zijn dat je de schuld van jouw situatie bij een ander legt. Maar ook in dat geval knap je er zelf niet van op als je je blind staart op de schuld van die ander: jij moet verder, hoe dan ook. 

De schaamte die blijft hangen

Zelfs als de scheiding de beste beslissing was, blijft er vaak schaamte. Schaamte dat het niet gelukt is. Schaamte tegenover je kinderen, je ouders, je vrienden. Je schaamt je omdat je er blijkbaar niet in geslaagd bent om een relatie te laten werken. Die schaamte maakt dat je je terugtrekt, precies op het moment dat je verbinding het hardste nodig hebt. Zet je erover heen.

Wat gebeurt er in je brein?

Volgens de patroontheorie werkt ons brein met vaste patronen. Verwachtingspatronen waarmee we geboren worden en patronen die in de loop van ons leven ontwikkelen. Eén van de belangrijkste patronen is: ik hoor ergens bij, ik ben onderdeel van iets, ik ben niet alleen. Een relatie, hoe slecht ook, vult dat patroon in. Je hoort bij iemand. Er is een ‘wij’. Bij een scheiding wordt dat patroon bruut doorbroken. En daar reageert je brein heftig op.

Waarom opluchting omslaat in paniek

In eerste instantie ervaart je brein opluchting omdat de constante stress stopt. Eindelijk kan het uit die alarmtoestand komen. Maar zodra het zich ontspant, realiseert het zich: wacht, het patroon van verbinding is weg. En dat triggert een nóg diepere alarmreactie. Want voor je brein betekent geen verbinding hebben: gevaar.

Je rationele brein weet dat je niet in levensgevaar bent. Maar je primitievere hersendelen – die nog steeds denken dat we in kleine groepen jagers-verzamelaars zijn – interpreteren het verlies van verbinding als een bedreiging. Vandaar die paniek die fysiek voelbaar is en die we eenzaamheid noemen.

Waarom je verlangt naar wat je niet wilt

Je brein heeft een patroon van ‘iemand is er’. Jaren, misschien decennia, heeft het zich aangepast aan dat patroon. Nu is die persoon weg, en je brein probeert wanhopig het patroon te herstellen. Het maakt niet uit dat de persoon je ongelukkig maakte. Het patroon zegt: er hoort iemand te zijn. Dit verklaart waarom zoveel mensen na een scheiding te snel in een nieuwe relatie duiken, of waarom ze terug willen naar hun ex. Het is niet per se de persoon die je mist. Het is het patroon dat je brein probeert te herstellen.

Waarom eenzaamheid fysiek pijn doet

Neurobiologisch gezien activeert sociale pijn – zoals het verlies van verbinding – dezelfde hersengebieden als fysieke pijn. Je brein maakt geen onderscheid. Pijn is pijn. En omdat eenzaamheid je basispatroon van verbinding bedreigt, produceert je brein alarmsignalen. Het is je brein dat voortdurend probeert jou ertoe aan te zetten om de oude orde te herstellen. Die alarmsignalen ervaar je als die leegte, die angst, die fysieke pijn in je lijf.

Wat kun je ermee?

Ten eerste: begrijp dat wat je voelt normaal is. Je bent niet zwak of gek, je bent niet anders dan anderen. Je brein functioneert zoals het ontworpen is. Het probeert een fundamenteel patroon te herstellen.

Ten tweede: geef je brein tijd. Patronen veranderen niet van de ene op de andere dag. Je brein moet leren dat je veilig kunt zijn zonder die specifieke verbinding. Dat heeft tijd nodig. Weken, maanden, soms langer.

Ten derde: herstel verbinding, maar dan anders. Je brein heeft verbinding nodig, maar die hoeft niet meteen een vervanging van een romantische relatie te zijn. Zoek vrienden. Praat met mensen. Doorbreek je isolement. Houd contact met je familie als je die hebt. Elk moment van echte verbinding helpt je brein om de gezonde patronen van verbinding, en daarmee je brein, te herstellen.

En ten vierde: wees mild voor jezelf. Je doet iets dat evolutionair gezien tegen alle instincten ingaat. Je laat verbinding los in de hoop op betere verbinding later. Dat vereist moed. Erken dat. Uiteindelijk gaat het niet om snel over de scheiding heen komen. Het gaat erom, er goed overheen te komen. Het gaat om je brein de ruimte geven om een nieuw patroon te vormen. Eén waarin je veilig bent in relatie tot andere mensen.

Jeannette Rijks

Eenzaamheidspecialisten.nl

Voorgestelde links: