Eenzaamheid en scheiding: de kinderen

We hebben het vaak over onze eigen pijn bij een scheiding. Over wat wij voelen, wat wij verliezen, hoe wij het moeten verwerken. Een ander ding is wat er in de hoofden van onze kinderen gebeurt. En dat is een probleem. Want de eenzaamheid die kinderen na een scheiding ervaren, werkt anders dan die van volwassenen. Stiller. Dieper. En met consequenties die soms pas jaren later zichtbaar worden. Sorry, dit is geen leuk verhaal. Maar het moet wel verteld worden. Zodat je weet wat je kunt doen.

De angst om loyaal te moeten kiezen

Kinderen voelen zich verscheurd. Ze houden van beide ouders, maar ervaren dat ze moeten kiezen. Niet omdat je dat expliciet vraagt, maar omdat ze aanvoelen dat blij zijn bij papa verraad is aan mama. Of andersom. Die innerlijke verscheurdheid is een vorm van eenzaamheid: je kunt met geen van beide ouders helemaal jezelf zijn. Dat laatste is iets wat vaak niet wordt begrepen. Het is niet zo dat een kind zich 100% fijn voelt bij de ouder waar zij of hij het meest is. Hoe je het ook brengt, het kind ervaart wat het is om verlaten te worden. Een kind ziet wat er gebeurt met de ouders. Voelt ook zelf het verlaten zijn. Hoe liefde kan omslaan in onverschilligheid of zelfs haat. Ze zien hoe patronen van relaties kunnen veranderen. Dat is een levensles. Een die ze meenemen op de rest van hun pad. 

De verantwoordelijkheid voor de emoties van ouders

Veel kinderen nemen onbewust de rol aan van trooster, verzorger, of stabilisator. Ze checken hoe het met mama gaat. Ze proberen papa op te vrolijken. Ze worden volwassen voordat ze dat zouden moeten zijn. En in die rol zijn ze eenzaam, omdat ze hun eigen angst en verdriet moeten verstoppen om jou overeind te houden.

Het gevoel onveilig te zijn in beide huizen

Het ene weekend hier, de andere week daar. Twee bedden, twee sets spullen, twee sets regels. Kinderen zeggen vaak dat ze zich nergens meer thuis voelen. Ze zijn overal gast, nergens echt thuis. En dat gevoel van niet-thuishoren, dat is eenzaamheid in zijn meest fundamentele vorm.

De schaamte voor anderen

Kinderen praten niet altijd even gemakkelijk over de scheiding. Ze voelen zich anders dan hun vrienden met ‘gewone’ gezinnen. Ze liegen soms over waar ze het weekend zijn. Of ze doen stoer. Ze verzinnen smoesjes. Die schaamte isoleert hen. Het maakt dat ze zich terugtrekken, precies op het moment dat ze verbinding het hardste nodig hebben.

Het stille verdriet dat niemand ziet

Veel kinderen huilen niet waar je bij bent. Ze zijn niet boos of rebels. Ze zijn stil. Ze trekken zich terug op hun kamer. Ze zeggen dat alles oké is. Maar vanbinnen zijn ze eenzaam op een manier die ze zelf nog niet kunnen benoemen. En omdat ze niet lastig zijn, denk je misschien dat het wel goed gaat. Maar dat gaat het niet altijd.

Wat gebeurt er in hun brein?

Kinderen zijn nog volop bezig met het ontwikkelen van hun basispatronen. Hun brein leert: zo werkt de wereld, zo werken relaties, zo veilig ben ik. Een scheiding verstoort die ontwikkeling op cruciale momenten. 

Het patroon van veilige hechting wordt verstoord

Voor een kind is het basispatroon simpel: papa en mama zijn er, ik ben veilig, ik hoor erbij. Bij een scheiding breekt dat patroon. Niet omdat jij weggaat bij je kind (dat doe je niet) maar omdat de eenheid waar het kind onderdeel van was, er niet meer is. Voor een kind voelt dat als: mijn basis is weg, niets is stabiel. Dat patroon van onveiligheid kan zich doorzetten. Kinderen van gescheiden ouders ontwikkelen vaker onveilige hechtingsstijlen. Ze leren: mensen gaan weg. Verbindingen zijn tijdelijk. Erbij horen is niet gegarandeerd.

Het patroon van loyaliteit wordt verward

Een kind hoort van nature bij beide ouders. Maar na een scheiding voelt het vaak dat het moet kiezen. Dat conflict – ik hou van beiden, maar ik mag niet loyaal zijn aan beiden – creëert een innerlijke verdeeldheid die het kind eenzaam maakt. Het kan zijn volledige zelf niet zijn bij papa, en ook niet bij mama. Het leert: delen van mijzelf zijn niet welkom, afhankelijk van waar ik ben.

Dat patroon kan zich doorzetten naar latere relaties. Volwassenen die als kind door een scheiding heen zijn gegaan, hebben vaak moeite met volledige intimiteit. Ze houden stukken van zichzelf verborgen. Ze zijn bang voor het moment dat ze moeten kiezen tussen verschillende loyaliteiten.

Het patroon van verantwoordelijkheid wordt vertekend

Wanneer een kind verantwoordelijkheid voelt voor de emoties van ouders, leert het: mijn behoeften zijn minder belangrijk dan die van anderen. Dat patroon kan leiden tot chronische eenzaamheid in de volwassenheid, omdat deze mensen niet hebben geleerd om hun eigen behoeftes serieus te nemen. Ze zijn altijd bezig met anderen, maar wie zorgt er voor hen?

Later. De eenzaamheid die blijft.

Onderzoek toont het keer op keer aan: kinderen van gescheiden ouders hebben een verhoogd risico op eenzaamheid in hun volwassen leven. Niet omdat scheiding per definitie slecht is. Maar omdat de patronen die tijdens en na de scheiding ontstaan, hun stempel drukken op hoe deze kinderen later naar verbinding kijken. Ze hebben vaker moeite met het aangaan van stabiele relaties. Ze vertrouwen minder snel. Ze trekken zich sneller terug bij conflict. Ze verwachten dat mensen weggaan. En die verwachtingen? Die worden self-fulfilling prophecies.

Het hoeft niet zo te zijn. Die lange termijn consequenties zijn niet onvermijdelijk. Ze ontstaan wanneer kinderen de scheiding alleen moeten verwerken. Wanneer hun eenzaamheid niet gezien wordt. Wanneer ze geen, of niet genoeg steun krijgen. Als hun eenzaamheid niet wordt erkend, benoemd en besproken. 

Wat kun je doen?

Ten eerste: zie hun eenzaamheid. Ook als ze zeggen dat het goed gaat. Ook als ze niet huilen. Ook als ze lijken aan te passen. Vraag door. Creëer veiligheid. Laat hen weten dat hun gevoelens van eenzaamheid erbij horen en dat het normaal is om je eenzaam te voelen als iemand een andere rol krijgt in je leven. Dat het goed is om erover te praten.

Ten tweede: geef ze steun. Niet alleen van jou, maar overweeg serieus professionele steun. Een kinderpsycholoog, een therapeut, een groep voor kinderen van gescheiden ouders. Ze hebben iemand nodig die niet emotioneel betrokken is bij de scheiding. Iemand bij wie ze hun hele verhaal kunnen vertellen zonder bang te zijn dat ze jou pijn doen.

Ten derde: zorg dat ze loyaal kunnen blijven aan allebei hun ouders. Zeg nooit negatieve dingen over de andere ouder waar je kind bij is. Laat ze weten dat je van jullie allebei kunt houden. Geef hen toestemming om zich thuis te voelen in beide huizen. 

En ten vierde: erken je eigen beperkingen. Je doet je best, maar je bent ook bezig met je eigen verwerking. Je kunt niet alles zien. Je kunt niet alles opvangen. Dat hoeft ook niet, je hoeft geen supermens te zijn. Daarom ook is externe steun zo belangrijk.

Eenzaamheid van kinderen na een scheiding is niet iets dat vanzelf overgaat. Het is iets dat aandacht nodig heeft. Erkenning. Begeleiding. Nu, maar ook later nog. Want wat jij als ouder doet, bepaalt niet alleen hoe je kind de scheiding verwerkt. Het bepaalt welke patronen van verbinding en eenzaamheid je kind meeneemt naar de volwassenheid. Het bepaalt welke overtuigingen een kind meeneemt in het leven. Dat is een verantwoordelijkheid die we moeten oppakken. 

Jeannette Rijks,

eenzaamheidspecialisten.nl