Het rotten van de vis begint bij de kop: De gaslighter. 

Wat is gaslighting? 

Gaslighting is een zeer ernstige vorm van emotionele manipulatie waarbij de gaslighter de realiteitsbeleving van een ander stelselmatig ondermijnt.

De term is afkomstig uit de film “Gaslight” (1944) en werd als psychisch fenomeen verder uitgewerkt door Robin Stern. 

Gaslighting gebeurt in drie fasen.

 Fase 1 overtuigen.

Stel je drinkt sinaasappelsap, maar de ander blijft beweren dat het cola is. Dan ga je nog zeggen “nee ik drink sinaasappelsap, ik drink helemaal geen cola.”

 Fase 2 de verbazing.

De ander blijft volharden. “Lekker he die cola. Hartstikke lekker toch die cola.”

Dan ga je in je glas kijken of het nou sinaasappelsap is of cola. 

Fase 3 de ander blijft nog meer volharden. Gaat maar door.

“Nee het is cola wat je drinkt. Je hebt het helemaal fout. Je kan dat ook niet proeven, hebt er geen verstand van.

Dit is cola wat je drinkt. “

Fase 3 is of je zegt:  “Ga jij maar weg, want je zegt maar wat” en je verbreekt het contact. Of fase 3 is : je geeft het op en je geeft toe.

“Nou dan zal het wel cola zijn.”

 Twee rollen de gaslighter en de gaslightee. 

Gaslighter: De gaslighter staat vaak op een voetstuk.

Hij/zij is een belangrijke bevestiger of goedkeuringgever en haalt zelfvertrouwen uit controle over de relatie. De gaslighter denkt positief over de gaslighter en is afhankelijk van diensterkenning. De gaslighting bouwt de manipulatie langzaam op en speelt in op angsten en behoeften.

Gaslightee: De behoeften zijn vaak van de gaslightee om gezien te worden en erkend te worden. Iedereen is vatbaar. Iedereen vertoont ook in lichte mate gaslight- gedrag om iets gedaan te krijgen.

Het bekende ‘leugentje om bestwil’ of visserslatijn om een compliment te krijgen.( Hoe groot de vis is die je gevangen hebt). 

De ernst is echter zit in de frequentie en de impact.

Wordt het éen keer toegepast of wordt het een structureel patroon waarbij iemand echt ten gronde kan worden gericht?

Hoe herken je bij jezelf als je gaslightee bent?

Slachtoffer van gaslighting. Je merkt dat je overal verontschuldiging voor zoekt. Vaak sorry zegt.

Je gaat echt aan jezelf twijfelen. Je zegt bijvoorbeeld “ik ben altijd zo sterk geweest maar de laatste tijd twijfel ik aan alles”. Of zeg je tegen je over jezelf “Misschien ben ik wel raar.”

Je wil controle houden over de gesprekken die heel verwarrend worden. Je ziet slechts één optie maar: bij hem of haar te blijven. En er ontstaat een afhankelijkheid in de relatie met die gaslighter.

Wat maakt dat je vatbaar kan zijn voor een gaslighter? 

Dat kunnen ervaringen uit het verleden zijn. Hoe je opgevoed bent. Of ouders die elkaar of het kind, jou als kind, hebben gegaslight.

Onzekerheid. Laag zelfvertrouwen en onzeker over opvattingen die je waar vindt zijn. Ook kan het zijn dat je zo gevormd bent dat jij jouw zelfbeeld sterk laat afhangen van de erkenning van anderen.

Hoe speelt de gaslighter op jou in

Er zijn een aantal dingen waar situaties waarop de gaslighter kan inspelen.

• Je hebt bijvoorbeeld moeite met boosheid of verontwaardiging. Kun je daarmee omgaan? Of ben je dan bang? 
• Je hebt moeite met nee zeggen. Je hebt moeite nee te zeggen als de ander zegt “Ach het is toch een kleine moeite.” “Het duurt maar even”. 
• Je hebt moeite met dat je dingen mist in je leven. FOMO. En vooral als dat gebonden is aan een compliment. Dan zegt de gaslighter bijvoorbeeld : “Dat kun je vast, dat is spannend.” Of: “Dat moet je meemaken. Dat mag je niet missen”. 
• Ook als je gevoelig bent voor je houden aan afspraken. Dan zal de gaslighter een afspraak verzinnen en jou daaraan houden. Terwijl dat helemaal geen afspraak was. 
• Je schaamt je over iets en de gaslighter gaat jou chanteren, dreigen het openbaar te maken. “Ik zal iedereen vertellen dat jij ooit… “. En dan ga je voor de bijl.
• Een andere vorm van gaslighting is normatieve uitspraken. “Nou, zo doen we dat toch altijd. Of : “Iedereen zou dat moeten doen”.
• Heel stellig jouw instemming afdwingen. “Nou, dan ben je het toch ook over eens dat..”. 

Herken je die zinnetjes?

Waaraan kan je de gaslighter herkennen? 

Zijn eigen gedrag wordt geprojecteerd op de ander.

Of hij gaat zwaar in de ontkenning. “Nee hoor. Nee hoor, dat is helemaal niet waar”.

Of je hebt een onderbuikgevoel. “Er klopt iets niet wat hij zegt. Maar wat?” Je merkt ook dat hij zwaar misbruik voor jou zit te maken.

Eruit ontsnappen

Het is moeilijk om uit de ban van een gaslighter te komen. Om dat te verklaren is het misschien handig om te weten dat er drie soorten ziektewinst zijn. 

Wat is het doel van de gaslighter? 

Het grootste doel is controle, angst en onzekerheid niet willen voelen. Het start heel subtiel, hij gaat uitvissen waar je op reageert en waar je gevoelig voor bent.

Perioden die zich herhalen 

• In de eerste periode is hij/zij de charmeur, de verleider, degene die complimenten geeft. En ondertussen observeert hij/zij je en probeert hij je door en door te kennen. Hij/zij creëert ook een verwachtingspatroon dat hij/zij zo goed is en zo doet . 
• De tweede periode is het prikken, hij laat steeds meer de positieve complimenten weg en gaat kijken hoe je dan reageert.
• De derde periode is dat hij manipuleert op hoe je reageerde, op dat negatieve in de tweede periode doordat hij de lieve fase weglaat, lieve woorden weglaat, terwijl jij ze dan nog wel verwacht en nog steeds hoopt.

En daarna begint hij weer van vooraf aan. En zo raak je afhankelijk van hem, haar, de gaslighter. 

Waarom is het lastig om eraan te werken dat je uit die band van je gaslighter komt? Dat is die afhankelijkheid.

Veranderingen vinden mensen sowieso eng. Dus je moet veranderen om uit de band van de gaslighter te komen. Daarbij speelt ook dat je een langere periode gegaslight bent en vaak ook in het verleden ook een vorm daarvan hebt meegemaakt.

3x ziektewinst

Er is dus sprake van drie soorten ziektewinsten. 

• De eerste is de primaire. De klacht is dan beter dan het alternatief. Je kunt beter depressief zijn dan in opstand komen tegen iemand die kwaad wordt. 
• De tweede ziektewinst: door de klacht krijg je iets wat je anders niet zou krijgen. Bijvoorbeeld dat je graag de aandacht en alle complimenten terug wil van de eerste fase. Je vatbaarheid voor gezien en geliefd worden speelt daar ook in mee. Maar die zijn nog eens gevoed door die eerste fase. Je werd erg gezien, je werd erg geliefd. En dan ga je het missen. 
• De derde ziektewinst is dat de klachten positieve gevolgen voor een ander opleveren. De gaslighter krijgt een goed gevoel.

Krijgt controle in huis. Dat kan ook zijn op een arbeidsvloer. Dat werknemers zich minder fit voelen.

Maar dan houdt de werkgever zich tenminste rustig.

Drie profielen van gaslighting

Je kunt drie profielen van Gashlighting onderscheiden. (bron collega Naomie Albrechts) 

Eén, de betoverende Gaslighter. 

De betoverende Gaslighter vervormt de werkelijkheid en eist dat je meegaat in zijn vervormde kijk op dingen.

Hij doet net alsof hij niks vreemds gedaan heeft. Hij geeft jou het gevoel dat jij degene bent die onredelijk is, omdat je zo van streek bent. Ook al komt dit door iets wat hij heeft gedaan.

• Vijf eigenschappen, goede fantast, vastberaden, vrij gedreven, onrealistisch en star. 

• Zijn doel vervormt zelfbeeld behouden, kosten wat kost. Hoe herken je hem? De daden zijn ongelijk aan zijn woorden, hij komt zelfverzekerd over en hij is een dromer.

• Hoe reageer je zelf bij zo iemand? Je bent in de war, je gaat heel erg twijfelen en je gaat jezelf naar beneden halen. 

Nummer twee, de aardige kerel of dame. 

Die lijkt redelijk en goed over te komen, maar gaat tegelijkertijd niets uit de weg om zijn zin te krijgen.

Het lijkt bijvoorbeeld een hele tijd dat je gaslighter je respecteert, terwijl hij je het gevoel weet te geven dat je niet goed weet waar je het over hebt. Je voelt vaak verwarring, je voelt je afgewezen, niet gerespecteerd. Maar je kan daarentegen niet precies benoemen wat het is.

• Vijf eigenschappen, vriendelijk overkomen, een goede gastvrouw, vasthoudend, subtiel, geduldig, controlfreak. 

• Doel, vooral controle houden om de vele angsten die hij heeft te onderdrukken. 

• Hoe herken je jezelf? Hij komt vriendelijk naar buiten toe over, maar een op een heeft hij een ander gezicht.

De Januskop, hij is een betweter en hij is zeer goed in onderhuidse opmerkingen. Hoe reageer je jezelf op zo iemand? Je bent onzeker en je zoekt steeds meer bevestiging. Je bent gevoelig voor afwijzing, hij negeert je en daardoor ga je harder werken om zijn aandacht te krijgen.

Je voelt je dom, je voelt je warrig. 

De derde is de intimidator.

De intimidator is soms moeilijk te herkennen.

De intimidator gaat tekeer, vertoont kleinerend gedrag, praat je schuldgevoelens aan of sluit je buiten.

Ergens weet je dat je het helemaal niet prettig vindt dat je zo wordt behandeld, maar je hebt redenen waarom je dit gedrag tolereert. Het kan een hele uitdaging zijn. Hoe voel je je dan bij de intimidator? 

• vijf eigenschappen? Zelfverzekerd, stabiel overkomen, standvastig, zeg maar eigenwijs, voorspelbaar. Hij gaat elke keer die drie fasen door. Jij moet doen wat hij wil. Hij is heel gesloten, komt in het begin als een soort mysterie over, wat aantrekkelijk kan zijn. Heel onafhankelijk, zodat jij afhankelijk wordt. 
• Zijn doel, controle, imago hoog houden. 
• Hoe herken je jezelf? Je voelt je gauw schuldig, terwijl je niks fout hebt gedaan.

Je denkt, ik heb iets verkeerds gedaan. De drie loops, de drie fasen zie je elke keer weer terug. Hij plaatst een onvriendelijke opmerking die steeds harder en harder wordt.

Als je doet wat hij wil, gaat hij dan aardig doen. En gaat weer in fase 1. Hij heeft gebrek aan empathie, hij is zeer egoïstisch.\

* Hoe reageer je zelf? Je maakt je klein, je maakt je onzichtbaar.

Je spreekt hem niet tegen, je voelt je erg schuldig en afhankelijk. En je loopt de hele tijd op eieren. 

Hoe langer dit duurt, slachtoffer zijn van gaslighting, des te meer schade je jezelf merkt, emotioneel en mentaal.

Je beïnvloedbaarheid voor anderen, die net hetzelfde met jou doen, wordt steeds groter. In de film wordt ook duidelijk dat je jezelf steeds verder kwijtraakt. En dat kan leiden uiteindelijk zelfs tot een burn-out, depressie of psychose.

Slotwoord

Niet alleen tijdens een relatie is er spraak van gaslighting. Maar ook tijdens de onderhandelingen bij de scheiding en ook bij het uitvoeren van het ouderschapsplan. Dan is het heel lastig om co-ouderschap met zo iemand te regelen.

Dan is het handig om de vormen van gaslighting door te hebben en ook de profielen- de profielbeschrijvingen- goed voor jezelf helder te hebben. 

Het rotten van de vis begint bij de kop. De gaslighter zal proberen vanuit zijn aparte ideeën, die hij in  de kop heeft, ook naar jouw kop over te hevelen, jouw hoofd in de war te brengen.

Vandaar deze misschien merkwaardige titel.

Hilde Brettschneider

Retjezelf.nl